Umowy licencyjne

W prawodawstwie licencja to typ umowy wykorzystywany w prawie własności intelektualnej oraz w szczególności w prawie własności przemysłowej (licencja patentowa, licencja know-how, licencja wzoru użytkowego). Takiego pojęcia licencji nie należy oczywiście mylić z licencją, w rozumieniu urzędowego (np. ustawowego) zezwolenia na realizację określonych czynności, których prawnie nie można realizować bez posiadania takiego zezwolenia. Licencja w prawie własności przemysłowej ma charakter umowy nazwanej (co oznacza, że jej główne postanowienia przedmiotowe są uregulowane przepisami prawa). Zgodnie z uregulowaniami prawnymi podmiot uprawniony względem patentu lub posiadający własność intelektualną (w ramach prawa autorskiego lub prawa własności przemysłowej) może w drodze umowy udzielić innemu podmiotowi upoważnienia (czyli tzw. licencji) do korzystania z jej przedmiotu (formalizacja takiego upoważnienia i związanych z nim ustaleń nazywana jest umową licencyjną).
 
Na gruncie prawa polskiego do licencji/umów licencyjnych odnosi się zasada swobody umów, tj. strony mogą kształtować przekazanie praw na korzystanie z przedmiotów własności intelektualnej i przemysłowej dowolnie, przy zachowaniu zobowiązań jakie nakładają na nie odpowiednie ustawy (np. Ustawa Prawo własności przemysłowej z dnia 30 czerwca 2000r). Umowa licencyjna/licencja powinna określać rodzaj udzielanej licencji oraz terytorialny i przedmiotowy zakres korzystania z wynalazku, technologii lub własności intelektualnej (szczegółowe przepisy dotyczące umów licencyjnych reguluje rozdział 6 PWP). Co do zasady ustawodawca przyjmuje udzielanie licencji pełnych, niewyłącznych i pozytywnych (aktywnych).
 
Licencje w świetle ustawy PWP dzieli się na:
·         ze względu na podstawę prawną:
o    licencje umowne, które stanowią obustronne porozumienie pomiędzy stronami (licencjodawcą i licencjobiorcą);
o    licencje otwarte, w postaci oświadczeń składanych w Urzędzie Patentowym o gotowości udzielenia licencji na korzystanie z przedmiotu prawa własności przemysłowej (licencja otwarta nie może zostać odwołane ani zmienione i podlega wpisowi do rejestru patentowego, ale wiąże się z nią zmniejszenie opłat okresowych za ochronę przedmiotu prawa własności przemysłowej o połowę); licencja otwarta jest pełna i niewyłączna, a opłata licencyjna nie może przekraczać 10% korzyści uzyskanych przez licencjobiorcę w każdym roku korzystania z wynalazku, po potrąceniu nakładów; licencję otwartą uzyskuje się przez: zawarcie umowy licencyjnej lub przez przystąpienie do korzystania z przedmiotu prawa własności przemysłowej bez podjęcia rokowań lub przed ich zakończeniem; często licencje otwarte są także tzw. licencjami negatywnymi, które nie określająca żadnych obowiązków po stronie licencjodawcy;
o    licencje przymusowe, które udzielane są przez Urząd Patentowy w trybie postępowania spornego (licencje przymusowe reguluje rozdział 7 PWP);
o    licencje ustawowe, wynikające bezpośrednio z ustawy;
·         ze względu na zakres uprawnień licencjobiorcy:
o    licencje pełne, przyznające licencjobiorcy ten sam zakres uprawnień do korzystania z przedmiotu licencji, jaki posiada licencjodawca;
o    licencje niepełne, ograniczające prawa licencjobiorcy, np. licencja handlowa czy produkcyjna;
·         ze względu na charakter uprawnień licencjobiorcy:
o    licencje niewyłączne, niepozbawiające licencjodawcy możliwości udzielenia dalszej licencji na korzystanie z przedmiotu prawa autorskiego lub prawa własności przemysłowej w zakresie już udzielonej licencji i jednoczesnego korzystania z przedmiotu licencji przez licencjodawcę; w przypadku gdy umowa licencyjna wyraźnie nie stanowi o wyłącznym charakterze licencji, zgodnie z prawodawstwem uznaje się, że zawarta została umowa licencji niewyłącznej; co ważne, umowa licencji niewyłącznej nie wymaga dla swojej ważności formy pisemnej; w przeciwieństwie do licencji wyłącznej, licencji niewyłącznej udziela się zwykle kilku licencjobiorcom równocześnie na danym terytorium;
o    licencje wyłączne, zastrzegające wyłączność korzystania z przedmiotu prawa autorskiego lub prawa własności przemysłowej w określony w umowie licencyjnej sposób (co oznacza, że licencjobiorca zobowiązuje się w takiej umowie do nieudzielania dalszych licencji innym osobom w danym zakresie, na danym polu eksploatacji, lub terytorium); licencje wyłączne mogą też wyłączać możliwość korzystania z przedmiotu prawa także przez samego licencjodawcę (w zakresie udzielonej licencji); udzielenie licencji wyłącznej może oznaczać, że na określonym w umowie terytorium licencjobiorca ma monopol korzystania z przedmiotu umowy licencyjnej; umowy licencji wyłącznych wymagają dla swojej ważności zachowania formy pisemnej; jeżeli umowy licencji wyłącznych nie zawierają przeciwnych postanowień, wówczas licencjobiorca ma prawo dochodzić roszczeń z tytułu naruszenia praw majątkowych, w zakresie posiadanej licencji;
·         ze względu na wzajemność uprawnień licencyjnych obu stron licencji:
o    licencja wzajemna, tj. licencja krzyżowa, którą licencjobiorca i licencjodawca udzielają sobie wzajemnie w szczególnych przypadkach określonych w art. 82 PWP;
·         ze względu na zakres obowiązków licencjodawcy:
o    licencja negatywna, nieokreślająca żadnych obowiązków licencjodawcy (często np. licencje otwarte mają charakter licencji negatywnych);
o    licencja pozytywna (inaczej licencja aktywna), w której licencjodawca jest aktywnym podmiotem – art.77 PWP nakłada na licencjodawcę obowiązek przekazania licencjobiorcy wszystkich posiadanych przez niego w chwili zawarcia umowy licencyjnej informacji i doświadczeń technicznych potrzebnych do korzystania z  przedmiotu prawa własności przemysłowej lub przedmiotu prawa  autorskiego;
·         ze względu na konstrukcję upoważnienia licencyjnego:
o    sublicencja, której źródłem jest nie prawo wyłączne uprawnionego, czyli prawo z patentu, ale prawo licencjobiorcy; sublicencja jest dalszą licencją udzieloną przez licencjobiorcę za zgodą licencjodawcy; zgodnie z art. 76 ust. 5 PWP licencjobiorca może udzielić wielu sublicencji, natomiast udzielenie dalszej sublicencji jest już niedozwolone (sublicencja piętrowa).
 
Strony określają również w umowie obowiązki licencjobiorcy, do których najczęściej należą: stosowanie przedmiotu prawa własności przemysłowej lub przedmiotu prawa autorskiego, informowanie uprawnionego o faktach naruszenia warunków licencji oraz uiszczanie opłat licencyjnych. Przepisy prawne nie określają zasad ustalania opłat licencyjnych, natomiast najczęstszą praktyką jest ustalenie opłat jako odsetek od obrotu uzyskanego przez licencjobiorcę.
 
W umowie licencyjnej (czy też w zapisach umowy spółki dot. warunków udzielania licencji, która to sytuacja może mieć miejsce w przypadku spółki typu spin-off) zawiera się ponadto szereg innych klauzul, w szczególności dotyczących rozwoju chronionego patentem przedmiotu licencji. Zawarcie umowy licencyjnej nie pozbawia licencjodawcy praw wyłącznych do przedmiotu licencji i dowolnego rozporządzania nimi, a ewentualne zawarcie w umowie klauzuli dotyczącej np. zakazu zbywania tych praw w okresie licencjonowania nie powodowałoby żadnych skutków prawnych, ponieważ klauzula ta byłaby w myśl ustawy nieważna. W razie przejścia patentu obciążonego licencją, umowa licencyjna jest skuteczna wobec następcy prawnego (art. 78 PWP).
 
Należy dodać, że w świetle przepisów Ustawy o Prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994r (tekst jednolity Dz. U. z 2006 roku Nr 90, poz. 631 ze zmianami), które odnoszą się do licencji w zakresie przedmiotu prawa autorskiego (a nie prawa własności przemysłowej), umowa licencyjna obejmuje jedynie pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione, z zastrzeżeniem, że może dotyczyć tylko tych pól eksploatacji, które są znane w chwili jej zawarcia. Ponadto sposób eksploatacji powinien być zgodny z charakterem i przeznaczeniem utworu. Prawo do wynagrodzenia twórcy z tytułu przeniesienia autorskich praw majątkowych oznacza również, że twórcy należy się wynagrodzenie za korzystanie z utworu na każdym odrębnym polu eksploatacji. Umowa licencyjna jest ograniczona w czasie do 5 lat i uprawnia do korzystania z utworu na terytorium, w którym licencjobiorca ma swoją siedzibę. O ile nie zastrzeżono inaczej umowa ma charakter niewyłączny – tj. udzielenie licencji nie ogranicza udzielenia przez twórcę upoważnienia innym osobom do korzystania z utworu na tym samym polu eksploatacji. Licenjonobiorca nie może natomiast udzielić sublicencji innej osobie. Ustawa dopuszcza również dochodzenie roszczeń licencjobiorcy, który uzyskał licenjcę wyłączną, z tytułu naruszenia autorskich praw majątkowych.
 
W przypadku umów licencyjnych, których przedmiotem są prawa autorskie do programów komputerowych postanowienia umów sprzeczne z art. 75 ust. 2 i 3, regulującym przepisy zakazu dekompilacji, są nieważne. Ponadto przy zagadnieniu umów licencyjnych do programów komputerowych nie można pominąć ruchu open source oraz free software, którego przedstawiciele promują dystrybucję oprogramowania zapewniającą m.in. dostęp do kodu źródłowego, swobodę redystrybucji, swobodę modyfikacji i tworzenia prac pochodnych oraz rozpowszechniania ich, jak również zapewnienie możliwości wykorzystywania programu komputerowego w dowolnym, zgodnym z prawem, celu. Licencja musi jednak wyraźnie zezwolić na rozpowszechnianie oprogramowania utworzonego ze zmodyfikowanych kodów źródłowych oraz może wymagać, aby pochodny program nosił inną nazwę lub numer wersji niż program oryginalny. Najszerzej stosowaną licencją wolnego oprogramowania jest General Public License (GPL/GNU).